“We moeten sociale netwerken versterken als tegenwicht tegen de bedreiging van de democratische rechtsstaat”

“Onze democratie en rechtsstaat berusten van oudsher op een morele gemeenschap: mensen die zich verbonden voelen, solidair zijn en bereid zijn zich in te zetten voor iets dat verder gaat dan hun eigen belang. Maar de sociale cohesie en de democratische rechtstaat in Nederland staan sterk onder druk. Dat komt door de individualisering, digitalisering, toegenomen ongelijkheid en een afnemend vertrouwen in de overheid”, vertelt lector Willeke Slingerland. “We zijn steeds meer een ‘netwerksamenleving’ geworden, waarin je mag worden wie je wilt zijn. Deze vrije keuze maakt samenwerking en betrokkenheid mogelijk, maar leidt ook tot machtsconcentraties en uitsluiting die worden versterkt door de algoritmes op social media die ingrijpen op onze autonomie.”

“De sociale cohesie en de democratische rechtstaat zijn de laatste decennia minder sterk geworden. Mensen zijn nu minder gebonden aan een plaats of lokale vereniging en ontmoeten meestal weinig mensen meer buiten hun eigen kring. Traditionele bindmiddelen, zoals een gedeeld geloof, ideologie, geschiedenis of herkomst, zijn minder vanzelfsprekend aanwezig. Mensen ontmoeten elkaar verhoudingsgewijs steeds vaker online en minder in het echt. Dit geldt voor inwoners onderling, voor burgers in contact met de overheid, en voor klanten in contact met bedrijven. Dit heeft gevolgen voor zowel de horizontale als de verticale sociale cohesie.”

“Vroeger had je weliswaar ook verschillen tussen de sociaal-maatschappelijke klassen, maar via het goed georganiseerde maatschappelijk middenveld waren de meeste inwoners onderdeel van het sociale weefsel. Daardoor werden belangen gehoord en sijpelden die door naar de top, wat een gevoel van nabijheid van de overheid versterkte.

“Ook het denken van politici en beleidsmakers, de mensen die aan de knoppen draaien, wordt beïnvloed door de sociale netwerken waarin ze als inwoner en professional zitten. Via trainingen proberen we het bewustzijn op dit gebied te vergroten en netwerken inclusiever te maken. Hoe kun je de beleidsbubbels doorprikken? Hoe zorg je als beleidsmaker dat je in contact komt met een dwarsdoorsnede van de samenleving?”

“We doen in opdracht voor een gemeentelijke rekenkamer onderzoek naar de maatschappelijke weerbaarheid in die gemeente. We hebben allemaal het overheidsadvies gekregen om een noodpakket in huis te hebben, om ons 72 uur te kunnen redden wanneer we zonder gas, elektra, water en internet komen te zitten. Maar de grootste bron van weerbaarheid zit niet in spullen – die ontstaat in het sociale weefsel van gemeenschappen. We doen veldwerk en vragen aan bewoners: met wie besteed jij je vrije tijd? Waar zit je vangnet? Is er iets overkoepelends op buurtniveau, een verenigingsleven? Maar ook: met welke bewoners in de straat heb je geen contact, van wie vermoed je dat ze hulpbehoevend zijn? Zicht op dit sociale weefsel is niet alleen nodig in tijden van crisis, maar laat ook zien hoe stevig het fundament is waarop de lokale democratie draait.”

“Een grote bedreiging van de morele gemeenschap waarop onze democratie en rechtsstaat berusten, is de opkomst van sociale media en de bedrijven daarachter, de techbro’s. Online-communicatiekanalen spelen een grote rol in het leven van veel mensen en hebben ons digitaal afhankelijk gemaakt van landen zoals de Verenigde Staten. Met name van antidemocratische ideeën van techbro’s en hun verwevenheid met de politiek gaat een grote dreiging uit. Techbro’s geloven niet in democratie, ze geloven in een samenleving die bestuurd wordt door CEO’s op basis van AI. Via sturende algoritmes op de socialemedia-kanalen worden doelbewust emotieopwekkende clickbaits gemaakt, waardoor wij anderen onbewust steeds meer als vijand gaan zien. Ondertussen menen wij nog steeds autonome denkers te zijn. Dit stimuleert verdeeldheid in de maatschappij op lokaal, landelijk en Europees niveau. Het is doelbewust een splijtzwam, bedoeld om de democratie en een sterk Europa van binnenuit uit te hollen.”

“Tijdens onze trainingen voor ambtenaren in het sociaal domein valt steeds hetzelfde op: als professionals leven wij in een totaal andere wereld dan de jongeren die we proberen te bereiken. Wie jongeren wil ondersteunen, moet begrijpen wat zij dagelijks meemaken in de online omgeving. Jongeren worden daar geconfronteerd met verleidingen om snel geld te verdienen, met vrouwonvriendelijke en polariserende content, en met anti institutionele influencers die met ogenschijnlijk overtuigende claims wetenschappelijk onderzoek en professioneel zorgadvies in diskrediet brengen.”

“Veel professionals onderschatten de invloed die via online communicatiekanalen wordt uitgeoefend. Die invloed komt niet alleen van commerciële platforms, maar ook van buitenlandse mogendheden, die via trollenlegers en AI gestuurde stemhulpen misleidende of ronduit onjuiste informatie verspreiden om verkiezingen te beïnvloeden.”

“In het verlengde daarvan ligt ons onderzoek naar de weerbaarheid van overheidsorganisaties. Ambtenaren spelen de laatste jaren steeds vaker een sleutelrol in de georganiseerde misdaad, met directe gevolgen voor onze democratie en veiligheid. Intimidatie, bedreiging en corruptie liggen op de loer. Overheidsinstellingen zijn zich daar vaak nog te weinig van bewust en denken dat het zo’n vaart niet zal lopen. Ze onderschatten de waarde van de informatie waarover ze beschikken, en hoe kwetsbaar bepaalde functies en processen zijn.”

“Binnen het Kennisnetwerk Weerbaar tegen Criminele Geldstromen doen we samen met andere hogescholen en de praktijkpartners allerlei projecten en geven we trainingen om de weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit te vergroten. Aan gemeentebestuurders en ambtenaren, maar ook aan bankmedewerkers, accountants, advocaten, notarissen, makelaars en bewoners. Hoe kun je je wapenen tegen oneigenlijke druk? Onder meer door beter te screenen en professionals zo toe te rusten dat ze het gevaar tijdig herkennen, en dit gevaar ook intern durven te melden.”

“Maatschappelijke weerbaarheid gaat vooral over democratie en rechtsstaat. We moeten het verschil vaak uitleggen, recent ook aan aspirant-raadsleden. Democratie wordt vaak verkeerd begrepen als: de meerderheid van de stemmen bepaalt het beleid. Maar dat is niet zo, democratie is gedeelde macht. Anders zou die meerderheid de absolute macht krijgen en bijvoorbeeld kunnen bepalen of democratische instituties nog wel bestaansrecht hebben, en of minderheden nog wel rechten hebben. Dan krijg je wat Tocqueville omschreef als ‘de tirannie van de meerderheid’. We moeten vaak uitleggen wat het nut is van democratische instituties. In de afgelopen decennia hebben we de democratie te veel for granted genomen. We zijn als burgers ‘klant’ geworden met heel veel rechten, maar de plichten, de betrokkenheid voor wat we samen vormgeven voor de lange termijn, zijn we vergeten. We moeten met ons allen de schouders er weer onder zetten, de civic democracy weer sterker maken.”

“In netwerken en gemeenschappen zit veel kennis en ervaring, daar moeten we meer gebruik van maken. De wisdom of the crowd moeten we meer benutten, waarbij de crowd niet uit de afzonderlijke bubbels bestaat, maar uit de verschillende gemeenschappen en hun verbindingen. Politiek ligt vaak stil en de overheid is vaak stuurloos. Dus als je iets langdurigs van de grond wilt krijgen, dan zal dat vanuit gemeenschappen moeten komen, vanuit de gedachte dat je de democratie niet alleen aan politici kunt overlaten. Er bestaan gelukkig heel veel initiatieven van actieve burgers, denk aan voedselbossen, energiecoöperaties, zorgcirkels, voedseltreintjes, burgerberaden en klimaatpanels. Panels op basis van loting zijn een goeie manier om de democratie te herstellen, want daar zitten ook tegenstanders in. Dat zorgt voor meer goeie ideeën en ook meer begrip voor hoe lastig politiek is. Maar het is nog steeds heel hard werken om de technologische splijtzwam de baas te worden.” 

Dr. Willeke Slingerland is verbonden aan het lectoraat Sociale Cohesie en de Democratische Rechtsstaat, Kenniscentrum Sociale Innovatie Hogeschool Utrecht. De titel van haar openbare les is: Verweven macht: hoe netwerken de toekomst van de democratische rechtsstaat stutten of ondergraven.

Tekst: Mariek Hilhorst