“We moeten de onlinewereld van jongeren beter begrijpen om hun financiële gezondheid te kunnen verbeteren”

“Nederlandse jongeren raken steeds vaker in financiële problemen. Maar van gemeentelijke schuldhulp tot gerechtsdeurwaarders en incassobureaus, overal vinden organisaties het lastig om jongeren te bereiken”, vertelt lector dr. Rosanne Oomkens. “Financiële educatie alleen is niet genoeg, en het effect is juist het kleinst bij de jongeren die dit het hardst nodig hebben. Wie de financiële kwetsbaarheid van jongeren wil begrijpen, moet het digitale ecosysteem als uitgangspunt nemen. De wereld van jongeren speelt zich voor een groot deel online af. Ze zoeken vaak financiële informatie via Instagram, YouTube en TikTok. Sociale media combineren in één omgeving het sociale netwerk van jongeren met advertentieplatforms, marktplaatsen en influencer-content.”

“Op sociale media is het onderscheid tussen sociale interactie, educatie, reclame en entertainment grotendeels weggevallen. Wat bijvoorbeeld begint als een video van een vriend of een tutorial, blijkt bij nader inzien een gesponsorde post of productaanbeveling. Jongeren leren via deze platforms nieuwe merken kennen en raken daardoor vaker geïnspireerd tot aankopen. Kopen kan inmiddels met één klik of via gezichtsherkenning. Die lage drempel maakt het moeilijker om impulsieve uitgaven te weerstaan: een op de drie jongvolwassenen komt er weleens financieel door in de problemen.”

“Daar komen nieuwe financiële producten bij die op vergelijkbare principes zijn gebouwd. Buy Now Pay Later maakt een aankoop op het moment zelf betaalbaarder, maar verschuift de werkelijke kosten naar later. Cryptovaluta worden gepresenteerd als een toegankelijke investeringsvorm, met de nadruk op snelle winst. Online gokken is genormaliseerd in het dagelijks leven van veel jongeren, onder andere door intensieve marketing via social media platforms. Wat deze drie gemeen hebben: ze zijn laagdrempelig en ontworpen om de werkelijke kosten op het moment van beslissen zo min mogelijk voelbaar te maken.”

“Sociale media hebben niet alleen de manier veranderd waarop jongeren financiële informatie vinden, maar ook de verhalen die zij over geld, werk en financieel succes krijgen aangereikt”, zegt Rosanne. “Vrijwel alle jongeren zien op sociale media content van influencers over snel en makkelijk geld verdienen of besparen. Traditioneel werk wordt op TikTok, Instagram en YouTube Shorts bijna altijd negatief geframed, terwijl online ondernemerschap wordt gepresenteerd als de route naar vrijheid en autonomie. Kwalitatief goede educatieve content wordt structureel overstemd door content die emotioneler of spectaculairder is en daarmee algoritmisch aantrekkelijker.”

“Het sociale leerproces van jongeren vindt dus steeds meer online plaats, zonder de vangrails die in de fysieke wereld wel aanwezig zijn, en met dubieuze rolmodellen. Generatie Z voelt zich sterk aangetrokken tot content die authentiek en oprecht overkomt, óók wanneer de inhoud feitelijk onjuist is. De meeste jongeren vinden het lastig om nepnieuws te herkennen. Algoritmes en influencers kunnen zo online omgevingen creëren waarin bepaalde financiële normen, politieke overtuigingen of consumptienormen worden versterkt. Jongeren wantrouwen influencers bewust, maar toch wordt hun sociale leergedrag door hen gevormd. Want beïnvloeding werkt niet via bewuste overtuiging, maar via normalisering, herhaling en sociale vergelijking. Finfluencers zijn meestal geen financiële experts, maar toch vormt hun content het referentiekader waarbinnen jongeren financiële keuzes maken.”

"Niet alle jongeren zijn even kwetsbaar. Wie opgroeit in een gezin met financiële problemen, een wisselend inkomen heeft en geen ouders die kunnen bijspringen op de woningmarkt, heeft een veel grotere kans om zelf in de problemen te komen. Dat heeft weinig te maken met slechte keuzes of gebrek aan kennis, maar met externe omstandigheden. De kaarten zijn dus niet gelijk geschud.”

“Bestaansonzekerheid, laagdrempelige verleidingen en misleidende verhalen vormen de achtergrond waartegen jongeren tegenwoordig volwassen worden. Als ze achttien jaar worden, komen deze kwetsbaarheden samen. Ze worden juridisch volledig financieel verantwoordelijk, mogen contracten afsluiten, lenen en gokken en zijn aansprakelijk voor hun schulden. Een abrupte verschuiving in inkomsten, uitgaven en verantwoordelijkheden dus. Tegelijkertijd is de prefrontale cortex, het hersengebied verantwoordelijk voor planning en impulsbeheersing, op dat moment nog niet volgroeid. Bij jongeren met een stressvolle adolescentie, bijvoorbeeld door langdurige armoede en schulden, leidt dit bovendien tot minder synaptische verbindingen in de prefrontale cortex, met blijvende gevolgen.”

“De oplossing begint op structureel niveau. Bestaanszekerheid op het gebied van werk, inkomen en wonen is de basis, inclusief een toeslagenstelsel dat beter aansluit op de wisselende inkomens van veel jongeren. Regulering van sociale mediaplatforms en online gokken is een noodzakelijke randvoorwaarde. Want zonder regels die de meest schadelijke prikkels inperken, is elke andere interventie eigenlijk dweilen met de kraan open. Wie jongeren wil bereiken, moeten hun onlinewereld kennen. En dat vraagt van hulpverleners en gemeenten een andere aanpak.”

“Folders of een website zijn niet meer genoeg om deze groep jongeren te bereiken. Hulpverleners en gemeenten moeten ook zichtbaar zijn op de platforms waar jongeren daadwerkelijk zoeken. Er zijn al veel inspirerende voorbeelden van organisaties die proberen jongeren te bereiken op nieuwe manieren. Zo werkt de Belastingdienst samen met een contentmaker die jongeren vertrouwen. Geldfit concurreert op TikTok met commerciële finfluencers, maar dan met betrouwbare informatie. ONSbank gebruikt kunst en sport als ingang voor schuldhulp. Flanderijn, een gerechtsdeurwaarderskantoor, ontwerpt een jongerenroute mét ervaringsdeskundigen in plaats van vóór hen. We weten dus dat sommige organisaties, beroepskrachten en vrijwilligers jongeren wél bereiken. Maar vaak niet precies waarom, welke jongeren, en onder welke voorwaarden. Ons lectoraat doet samen met partijen uit de schuldhulpverlening en incassobranche onderzoek om hierover meer te weten te komen en zo het werkveld verder te brengen.”

Dr. Rosanne Oomkens is als lector verbonden aan het lectoraat Schulden en Incasso, Kenniscentrum Sociale Innovatie Hogeschool Utrecht. De titel van haar openbare les is: Financiële gezondheid van jongeren begrijpen en versterken.

Tekst: Mariek Hilhorst