“Inclusief onderwijs is essentieel voor een veerkrachtige samenleving”

De emotionele en psychische kwetsbaarheid van kinderen en jongeren is de laatste jaren toegenomen. Meer kinderen en jongeren gaan niet naar school, pestgedrag neemt toe. Het lerarentekort en burn-out bij onderwijsprofessionals knagen aan de flexibiliteit van schoolteams. Inclusie in het onderwijs is onder meer om deze redenen hard nodig, volgens rapporten van onder meer UNESCO en het ministerie van OCW. Het ministerie wil dat alle scholen in 2035 inclusief onderwijs bieden. Veel scholen werken hieraan, maar ze vinden het ingewikkeld om dit te verwezenlijken. Bijzonder lector Inclusie en Veerkracht in het Onderwijs Sofie Sergant heeft als opdracht de veerkracht bij leerlingen, ouders en onderwijsprofessionals te versterken, door een inclusieve onderwijsomgeving te bevorderen.

“Het probleem zit niet bij kinderen, maar bij ons systeem. We creëren nu onderwijs voor de gemiddelde leerling, die niet bestaat”, vertelt Sofie Sergeant. “Daardoor zijn we niet goed voorbereid op verschil. In en tussen scholen wordt weinig samengewerkt, leraren voelen zich machteloos en veel kinderen denken: dit onderwijs is niet voor mij bedoeld. Steeds meer kinderen krijgen minstens één label, zoals ADHD. We labelen het kind – maar durven we ook het systeem te bevragen waarin dat kind moet functioneren? We zoeken naar strategieën die ruimte creëren voor nieuwe praktijken, die recht doen aan de complexiteit en die de dilemma’s zichtbaar en bespreekbaar maken.”

“We staan voor de ministeriële opdracht een transitie te maken van passend naar inclusief onderwijs”, vervolgt Sofie Sergeant. “Passend onderwijs werkt impliciet met een tweedeling: er zijn kinderen die ‘mee kunnen’ en kinderen ‘waar iets mee is’. Inclusief onderwijs verschuift dit fundament: er is één groep kinderen en die noemen we: kinderen. Alle pedagogische keuzes, aanpassingen en vormen van ondersteuning zijn gericht op deze gezamenlijke groep, met als uitgangspunt dat ieder kind recht heeft op deelname.”

“Door alle kinderen, jongeren en jongvolwassen studenten als volwaardige deelnemers te zien – niet als ingedeelde categorieën – ontstaat een onderwijspraktijk die recht doet aan diversiteit, verbondenheid en betekenisvolle participatie. Zo bouwen we leeromgevingen waarin iedereen kan bijdragen, kan worden uitgedaagd en kan groeien.”

“We moeten veel breder denken. Onderwijs en zorg moeten uit hun hokjes komen en samenwerken, want je kunt kinderen niet opknippen in twee domeinen. Meer nadruk op bewegend en zintuiglijk leren zou al veel problemen oplossen. We bouwen nu scholen die gedragsproblemen in de hand werken. Leerlingen zouden veel meer uitgenodigd kunnen worden om te bewegen. Als ik vraag aan leerlingen zelf wat ze anders zouden willen, noemen zij zaken als ruimere gebouwen met meer buitenruimte, langere pauzes, minivoetbaltafels op school. Minder herrie en normloosheid in klassen, zodat minder leerlingen overprikkeld raken. Minder nadruk op toetsen en meer tijd voor lesvoorbereiding. Dat zijn zaken waarover we moeten nadenken. Hoe gaan we dat met elkaar regelen? Wat gaan we schrappen zodat we hier werk kunnen van maken?”

“Wanneer we onderwijs vormgeven op basis van intuïtie alleen, creëren we onderwijs voor de mensen die het meest op onszelf lijken. Onze intuïties zijn gevormd door onze eigen ervaringen, onze sociale positie en onze vanzelfsprekendheden. Diversiteit in onderwijsteams is daarom geen luxe, maar een inhoudelijke voorwaarde voor goed onderwijs. We hebben andere perspectieven en ervaringen nodig om onze blinde vlekken te herkennen. Want we discrimineren allemaal, vaak onbewust, in keuzes die we vanzelfsprekend vinden, in voorbeelden die we gebruiken, in gedragsverwachtingen, in wat we belonen en wat we corrigeren.”

“Werken aan inclusief onderwijs is essentieel voor een veerkrachtige samenleving. Het bevordert sociale inclusie, diversiteit in vriendschappen en het welzijn van kinderen. Ze leren omgaan met verschillen, ondersteunen en accepteren elkaar eerder, hun leerprestaties verbeteren. Een inclusieve benadering betekent dat onderwijs niet volledig vooraf vastligt, maar ontstaat in afstemming. Met ruimte voor onderhandelen, wederkerigheid en met als doel individuele en collectieve veerkracht. Goed onderwijs is dan niet wat altijd werkt, maar wat hier werkt, voor deze mensen, in deze context, op dit moment. Inclusie laat zich niet vastleggen in een protocol of regeling. Ik wil inclusie benaderen als een relationele praktijk: iets wat ontstaat tussen mensen en voortdurend in beweging is.”

“Externe partners zoals de vrijetijdssector, gemeenten, wijkteams, jeugdzorg en de inspectie spelen ook een rol bij het bevorderen van inclusieve praktijken. We onderzoeken welke rol dat is en hoe zij kunnen samenwerken met scholen. Er is behoefte aan een gedeeld beeld van wat goed inclusief onderwijs is en wat de rol van verschillende belanghebbenden hierin kan zijn. Als bijzonder lector houd ik mij ook bezig met de manier waarop beleidsmakers en maatschappelijke organisaties kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een duurzaam, inclusief onderwijssysteem.”

“Inclusief onderwijs vraagt om professionals die bereid zijn vragen te stellen waar geen eenduidige antwoorden op bestaan. Met humor, zelfrelativering en nieuwsgierigheid kunnen ze voorkomen dat ze te snel oordelen of streven naar zekerheden. Dilemma’s zijn de kern van professioneel leren, in een leeromgeving waar fouten, twijfel en vragen bespreekbaar zijn – voor docenten én voor leerlingen of studenten. Het gaat erom dat niemand zich hoeft te schamen of gezichtsverlies hoeft te lijden, zodat iedereen kan uitproberen, risico’s mag nemen en leerervaringen kan omzetten in groei.”

Dr. Sofie Sergeant is bijzonder lector Inclusie en Veerkracht in het Onderwijs bij het lectoraat Jeugd, Kenniscentrum Sociale Innovatie Hogeschool Utrecht. Het bijzonder lectorschap is opgezet in de samenwerking tussen de onderwijsbesturen en samenwerkingsverbanden in de regio Noord-Holland Noord. De titel van de openbare les is: Inclusie en veerkracht in het onderwijs.