“Intimidatie van lokale politici laat sporen na in onze democratie”

Een derde van de gemeenteraadsleden heeft de afgelopen bestuursperiode te maken gehad met agressie, bedreiging of – al dan niet verbaal - geweld. Dat is ruim een verdubbeling ten opzichte van 2022 en meer dan een verzesvoudiging ten opzichte van 2015, blijkt uit onderzoek. Voor HU-docent Maartje Vermeulen, lid van de Utrechtse gemeenteraad, is het geen nieuws. Zelf heeft ze gelukkig ‘nog niet zo vaak’ haatmail gekregen, “maar verschillende van mijn collega’s met een migratieachtergrond, vooral vrouwen, worden online en telefonisch bedreigd.”

Toch stelt driekwart van de gemeenteraadsleden zich op 18 maart weer verkiesbaar, evenveel als vier jaar geleden. Ook zijn er mensen voor wie de verharding van het publieke debat juist reden is om een stap naar voren te zetten. Een van hen is Anton Boonen, lector Duurzame Gemeenschappen aan de HU en voor het eerst kandidaat-raadslid. “Als bedreigingen en intimidatie normaal lijken te worden, raakt dat de kern van onze lokale democratie. Juist nu de druk op raadsleden toeneemt, vind ik dat we niet mogen wegkijken. Dat is voor mij een belangrijke reden geweest om de stap naar de lokale politiek te zetten: om in dialoog te blijven, om het gesprek open te houden.”

Het is goed nieuws dat mensen zich niet laten afschrikken, maar de intimidaties laten wel hun sporen na in onze democratie, stelt Willeke Slingerland, lector Sociale Cohesie en de Democratische Rechtsstaat aan de HU. “Van de bedreigden geeft 30 procent aan dat het invloed heeft op hun functioneren.”

Slingerland: “Sociale media zijn het vliegwiel van deze ontwikkeling. Dat is wetenschappelijk ruimschoots aangetoond.” Bij de vraag waarom grote techbedrijven niet ingrijpen, wordt al snel gekeken naar hun commerciële motieven: ophef en conflict leveren kliks op en dus advertentie-inkomsten. Volgens Slingerland gaat het echter niet alleen om geld, maar ook om macht. “De CEO’s van deze bedrijven zijn niet apolitiek. Zij hebben weinig op met de democratie en bescherming vanuit de rechtstaat. In tegendeel, zij streven naar een samenleving die bestuurd wordt vanuit de boardrooms van grote, private tech-bedrijven. Door hun platforms te laten bijdragen aan polarisatie, ontwrichten en verzwakken zij welbewust de democratie om ons vervolgens te doen geloven dat de democratie niet werkt. Zij willen meer macht naar zich toetrekken, zodat zij zélf de regels kunnen bepalen. In de Verenigde Staten is dit proces momenteel goed te zien. Het is belangrijk dat wij in Europa nu maatschappelijk weerbaar worden tegen deze dreiging.”

Daar sta je dan, als lokaal raadslid in een geopolitiek speelveld. Wat te doen? Slingerland: “Kanalen als Twitter/X en Facebook waren jarenlang belangrijke platforms voor lokale politici om zich te profileren, laagdrempelig contact te leggen met burgers en daarbij verantwoording af te leggen. Op een gegeven moment is dat als een boemerang bij hen teruggekomen, mede door de sturende algoritmes. Het aantal negatieve reacties nam toe, de toon verharde. Politici reageerden daar dan op, wat nog meer negatieve reacties opleverde. Je moet heel goed bedenken of je nog wel op deze kanalen actief wilt zijn. Je hoeft niet meteen offline te gaan; voor veel communicatiekanalen en social media zijn er alternatieven die je minder kwetsbaar maken, zoals Signal, Mastodon en Bluesky.”

Bovendien groeit de beweging tegen de negatieve invloeden van social media. Initiatieven als Justice for Prosperity en Post-X-Society ontmaskeren trollenlegers en statelijke actoren die de bedoeling hebben de democratie te ontwrichten. Slingerland: “Dit soort non-profit initiatieven zijn belangrijke waakhonden die iets kunnen wat bestaande instituties vaak niet kunnen: snel reageren. Dat is belangrijk, want maatschappelijke onvrede is als een veenbrand. Het lijkt rustig, maar één fout bericht en alles staat in lichtelaaie.”

De ontvlambaarheid van het publieke debat vraagt een enorme terughoudendheid van raadsleden en collegeleden, stelt Slingerland. “Je weet dat bijna niemand de notulen van de raadsvergaderingen ziet terwijl je met één bericht op social media enorme exposure kan krijgen.” Maartje Vermeulen herkent die reflex wel. “Partijen dienen regelmatig moties in met prachtige titels, waar je op inhoudelijke gronden tegen moet stemmen. Dan wordt er alleen een foto met die titel online gezet – en snappen mensen vervolgens niet waarom je hebt tegengestemd.” Slingerland roept politici op in dit soort gevallen – en veel andere - terughoudend te zijn. “Laat de democratie zijn werk doen via de daarvoor bestemde instellingen. Met één onhandige opmerking online kan je een hele partij – of erger, het vertrouwen in de politiek - beschadigen. Daar valt niet tegenop te flyeren.”

Slingerland is ervan overtuigd dat de kloof tussen burgers en politiek niet onoverbrugbaar is. Als voorbeeld noemt ze recente experimenten met burgerberaden en, in andere Europese landen, met permanente burgerparlementen. Hierin verdiepen per loting verkozen burgers zich in maatschappelijke en politieke vraagstukken, vaak voortgekomen uit de samenleving zelf, om daarover aanbevelingen te doen aan overheid of parlement. Of: zelf met een initiatiefwet te komen. “Je ziet dat deelnemers, ook die met antipathie tegen de politiek, langzaamaan gaan inzien: goh, het is best lastig maar leuk werk. Andersom zie je dat politici leren de praktische wijsheid en denkkracht van bewoners meer te waarderen. Hoe meer mensen weten over de ander, hoe meer waardering er onderling is en hoe meer ruimte voor nuance.”

Dat betekent niet dat we het altijd met elkaar eens hoeven te zijn, benadrukt Slingerland. “Natuurlijk mag je kritiek hebben in een democratie, dat is een basisrecht. In een weerbare democratie gaat het om verschillende invalshoeken en pluriformiteit, en het zoeken naar het compromis. Dat moet weer stevig tussen de oren komen van inwoners en politici. We lijken de waarde van democratie soms pas weer te zien als hij niet meer bestaat. Dat zie je nu in Amerika gebeuren – en dat moeten we vóór zijn. De democratie redt zichzelf niet. Dat moeten we met elkaar doen.”

Lectoraat Sociale Cohesie en de Democratische Rechtsstaat