Onderzoek naar verantwoord gebruik datatools door journalisten

“Een grote uitdaging voor hedendaagse journalisten is de enorme hoeveelheid aan beschikbare, digitale informatie”, stelt Yael de Haan. As lector Kwaliteitsjournalistiek in Digitale Transitie onderzoekt zij journalistiek in de context van de digitale wereld. “Softwaretools kunnen helpen deze informatie te verwerken, maar deze zijn niet objectief. Hoe zorg je voor verantwoord gebruik?” Met nieuw, tweejarig onderzoek gaat het lectoraat op zoek naar antwoorden.

Met de digitalisering van de samenleving worden steeds meer gebeurtenissen, besluiten en processen vastgelegd in digitale data. Voor journalisten is dat een vloek en een zegen. Een zegen, omdat er meer informatie dan ooit beschikbaar is voor waarheidsvinding. Een vloek, omdat het steeds moeilijker wordt in die information overload de relevante gegevens boven water te krijgen. Software kan met behulp van Artificial Intelligence (AI) het zoekproces vergemakkelijken. Er komen steeds meer van dit soort AI-gestuurde data-analysetools op de markt. Maar deze hebben ook tekortkomingen. Zo ordenen ze informatie onder andere aan de hand van gebruikerspopulariteit. Terwijl populariteit lang niet altijd gelijk opgaat met betrouwbaarheid. Ook prioriteren de tools informatie die hoger in de zoekresultaten staat van zoekmachines als Google. Google, dat zelf een belangrijke leverancier is van analysetools. Zo krijgen zoekmachines - en hun makers - een cruciale rol in het informatieproces.

"Tegenwoordig suggereren algoritmes steeds vaker wat journalistiek relevant is"

Yael de Haan

Niet objectief

“Terwijl Artificial Intelligence veelal als neutraal wordt voorgesteld, klinken in het publieke en politieke debat steeds vaker zorgen over haar subjectiviteit, in het bijzonder over de subjectiviteit van de algoritmes die AI sturen”, stelt Yael de Haan. “Tegenwoordig suggereren algoritmes steeds vaker wat journalistiek relevant is. Zij bepalen wat wordt meegenomen en wat niet, wat beklemtoond wordt en wat niet. Bijkomend probleem is dat journalisten niet weten hoe die algoritmische systemen precies werken. Welke stappen zijn genomen om tot een bepaalde data-analyse te komen? Voor journalisten is het van groot belang dat zij hun werkwijze kunnen verantwoorden en kunnen laten zien hoe zij precies tot bepaalde bevindingen zijn gekomen. Daarom gaat ons lectoraat onderzoek doen om na te gaan op welke wijze journalisten bij de selectie en verificatie van informatie beïnvloed worden door algoritmes.”

Bewuster inzetten

De Haan: “Eerst gaan we na in hoeverre geautomatiseerde tools worden gebruikt in het dagelijkse researchproces en in hoeverre journalisten op de hoogte zijn van het gebruik en de werking van dergelijke tools. Vervolgens willen we nagaan welke invloed het gebruik van geautomatiseerde tools heeft op de diversiteit en betrouwbaarheid van journalistieke informatie. Ten slotte willen we komen tot een toolkit die journalisten ondersteunt bij het bewuster inzetten van automatische tools in het journalistieke proces.”

Breed consortium

Het lectoraat Kwaliteitsjournalistiek in Digitale Transitie gaat het onderzoek uitvoeren in een consortium van praktijk- en kennisorganisaties: de NOS, de Ombudsman voor de publieke omroepen, Westlandse Omroep Stichting (WOS), Instituut Beeld en Geluid, de European Broadcasting Union (EBU), Fontys Hogeschool, de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Wenen. Het tweejarige onderzoek, dat door de NWO wordt gesteund met een SIA-Raak subsidie, gaat in maart 2020 van start.

Deel dit artikel