HU onderzoekt hoe deeleconomie minder verspillend kan

De deeleconomie zit in de lift. Steeds meer mensen gebruiken producten zonder dat ze er eigenaar van zijn, zoals swapfietsen en deelauto’s. Dat lijkt heel duurzaam. Maar in de praktijk leidt delen ook tot verspilling, omdat mensen vaak onzorgvuldiger omgaan met producten in bruikleen dan met hun eigen spullen. Hoe kunnen service-designbureaus en dienstenaanbieders producten zo ontwerpen dat zorgvuldig en milieubewust gedrag bij klanten gestimuleerd wordt? Docent-onderzoeker Dirk Ploos van Amstel begon op 1 januari met onderzoek hiernaar.

Ons huidige consumptiepatroon leidt tot hoge afvalbergen en uitputting van de voorraad fossiele grondstoffen. Het lijkt veel milieuvriendelijker om producten aan te bieden als een dienst. Klanten nemen dan een mix van producten en diensten af via zogeheten Product Service Systemen (PSS). Doordat de producten duurzamer worden geproduceerd en worden hergebruikt, kun je de gevolgen van consumptie voor het milieu verkleinen. Toch blijkt de deeleconomie in de praktijk ook te leiden tot onzorgvuldig gebruik en verspilling.

“Een voorbeeld is The Student Hotel (TSH), waar studenten kunnen overnachten, eten, hun kleding laten wassen, sporten en over een fiets beschikken”, vertelt onderzoeker Dirk Ploos van Amstel. “Klanten blijken de producten soms onzorgvuldig en dus minder duurzaam te gebruiken. Zo worden deelfietsen niet zelden kapot teruggevonden in de fietsenstalling of bij het fietsendepot van de gemeente. Dit staat haaks op de doelstellingen van TSH, want dit gedrag is zowel milieubelastend als inefficiënt en dus duur.”

Verspilling tegengaan

“Uit eerder onderzoek blijkt dat consumenten producten die niet hun eigendom zijn lager waarderen en er minder goed voor zorgen. Onverantwoordelijke of onzorgvuldige omgang met producten in bruikleen kan ervoor zorgen dat deze producten minder lang meegaan of vroegtijdig stuk gaan, wat zorgt voor meer afval en dus meer negatieve gevolgen voor het milieu. Onze maatschappij is gebaat bij gebruik van diensten met een zo laag mogelijke milieu-impact. Ontwerpers en aanbieders van Product Service Systemen willen die diensten dus zo min mogelijk milieubelastend ontwerpen en op zo’n manier dat ze zo zorgvuldig mogelijk worden gebruikt”, aldus Dirk Ploos van Amstel.

Duurzaam gebruik van producten

“Bedrijven die product-diensten aanbieden, willen graag weten hoe ze het gebruik van hun klanten kunnen beïnvloeden, en welke economische impact en milieu-impact dat heeft. Hoe kunnen Product Service Systemen zo ontworpen worden dat zorgvuldig en milieubewust gedrag bij de klant gestimuleerd wordt? Dat gaan we de komende jaren onderzoeken. Het gaat niet alleen om het productontwerp maar vooral over hoe mensen ermee omgaan binnen een gedragspraktijk, en hoe je daarop als ontwerper invloed kunt uitoefenen. Bij het voorbeeld van de leenfietsen kom je dan uit op vragen als: waarvoor worden de fietsen eigenlijk gebruikt – misschien om naar college te gaan – en wat moet je weten en kunnen om een fiets in goede staat te houden? Bijvoorbeeld de banden op spanning houden, niet tegen de stoeprand fietsen en de verkeersregels volgen.”

Psychologisch eigendom

“Uitgangspunt van het onderzoek is dat je complexe problemen alleen kunt benaderen vanuit een bewustzijn van de werking van het systeem als geheel. Een systemische benadering dus. Partijen in dat systeem zijn bijvoorbeeld aanbieders, (mede)gebruikers, de technologische infrastructuur, de producten zelf, alternatieve producten en diensten. We hanteren een research through design aanpak, een vorm die binnen het onderzoekdomein van industrieel- en multimediaontwerp gebruikelijk is. Je zou bijvoorbeeld iets aan de producten kunnen veranderen waardoor klanten zich er meer eigenaar van voelen, terwijl ze technisch gezien geen eigenaar zijn. We spreken dan van psychologisch eigendom. Mensen blijken zich meer verbonden te voelen en dus zorgvuldiger om te gaan met producten als ze er meer controle over hebben, meegedacht hebben over het ontwerp, er een persoonlijke ervaring aan kunnen koppelen of er geld in geïnvesteerd hebben. Of dat ook geldt wanneer producten niet in eigendom zijn, weten we trouwens nog niet.”

Ontwerpprincipes

Het onderzoek moet leiden tot concrete aanbevelingen in de vorm van een onderbouwde en geëvalueerde set van ontwerpprincipes voor ontwerpers, die het eenvoudiger maken om tot duurzame Product Service Systemen te komen. De concepten en prototypes worden ontwikkeld in samenwerking met studenten van de minoren Creatieve Industrie en Co-Design, studenten van de opleiding Communicatie en Multimedia Design en (master)studenten van de opleiding Industrial Design van de TU Eindhoven.

Dirk Ploos van Amstel werkt als docent-onderzoeker bij het lectoraat Co-design, onderdeel van het Kenniscentrum Leren en Innoveren van Hogeschool Utrecht. Promotor van het onderzoek is prof. dr. ir. J.H. Eggen, hoogleraar Design for User Experience in Ambient Intelligent Systems aan de TU Eindhoven. Co-promotor is dr. ir. Remko van der Lugt, lector Co-design aan Hogeschool Utrecht. Begeleider is dr. ir. Lenneke Kuijer, Assistent Professor Future Everyday research van TU Eindhoven. 

Tekst: Mariek Hilhorst

Deel dit artikel