HU-onderzoek draagt bij aan landelijk plan voor betere toegang tot het recht

Zorg ervoor dat alle inwoners van Nederland, ongeacht waar zij wonen, tijdig toegang hebben tot laagdrempelige hulp bij juridische en financiële problemen. Vorig jaar nam de Tweede Kamer een motie aan met die strekking. Lilian Marijnissen werd vervolgens aangesteld als Kwartiermaker voor een landelijk dekkend netwerk sociaaljuridische en financiële hulp. Dat netwerk moet helpen de wens van de Kamer werkelijkheid te laten worden. De tussenrapportage van Marijnissen, die onlangs naar de Tweede Kamer is gestuurd en openbaar beschikbaar is, is een belangrijke mijlpaal in dat proces.

Marijnissen en haar team voerden honderden gesprekken met beleidsmensen en professionals, woonden gesprekken met bewoners bij en analyseerde tal van rapporten en documenten. Ook sprak zij met lectoren Quirine Eijkman (Toegang tot het Recht) en Nadja Jungmann (Schulden en Incasso) van Hogeschool Utrecht. Onderzoek van de lectoraten is terug te vinden in het rapport.

De conclusies liegen er niet om. De stijgende kosten van het dagelijks leven maken steeds meer mensen financieel kwetsbaar, wat hun kans op sociaaljuridische en financiële problemen vergroot. Tijdige ondersteuning zou veel problemen kunnen helpen voorkomen, maar wordt lang niet altijd gevonden. “Alles wat met inkomensondersteuning te maken heeft, kan het beste omschreven worden als een labyrint aan toeslagen, kortingen en regelingen. Ze zijn onbekend, onoverzichtelijk en zorgen voor onzekerheid”, stelt het rapport. De overheid gaat te veel uit van de zelfredzaamheid van burgers. Die weten echter niet altijd de goede loketten te vinden. Ook schaamte en het niet tijdig onderkennen van de problemen spelen een rol. Het gevolg: zeker de helft van de mensen die recht heeft op gemeentelijke financiële ondersteuning, krijgt die ondersteuning niet, zo stelt het NIBUD.

Een andere conclusie uit het rapport, mede gebaseerd op HU-onderzoek naar sociaaljuridische ondersteuning en naar het vinden van rechtshulp, is dat de beschikbaarheid van sociaaljuridische en financiële hulpverlening per regio sterk varieert. Veel voorzieningen richten zich bovendien uitsluitend op mensen met een laag inkomen. Dat klinkt logisch, vanuit het idee dat mensen met voldoende inkomen in staat zijn om zelf een adviseur, advocaat of rechtsbijstandsverzekering te betalen. Maar mensen die net boven die (harde) inkomensgrens vallen, raken hierdoor in de problemen: ze moeten zelf hun hulp organiseren en betalen, waardoor ze alsnog in de financiële problemen kunnen komen.

Marijnissens rapport bevestigt de noodzaak van een landelijk dekkend netwerk voor sociaaljuridische en financiële hulp. Zij ziet, gesteund door onderzoekers, bij de totstandkoming van dit netwerk een belangrijke rol weggelegd voor het onderwijs. “In het onderwijs ligt een belangrijke kans om jonge mensen goed toe te rusten om mensen met meerdere, soms complexe problemen te helpen. Het curriculum van de opleidingen moet aansluiten bij de (veranderende) behoeften van inwoners en bij de maatstaven voor ‘goede’ hulp. De praktijk vraagt om beroepskrachten die niet alleen juridisch onderlegd zijn, maar ook in staat zijn om een goed gesprek te voeren, onderliggende problemen op een ander leefgebied te herkennen en zich in te leven in de mensen die hulp nodig hebben.”

Deze tussenrapportage verscheen halverwege de looptijd van de opdracht. De komende periode gaat Marijnissen met haar team werken aan concrete voorstellen voor een landelijk dekkend netwerk. HU-onderzoek naar de beschikbare sociaaljuridische ondersteuning in gemeenten en de aansluiting hiervan op behoeften van inwoners draagt hieraan bij. Eijkman: “Ons onderzoek laat zien hoe rechtshulp écht vindbaar wordt.”