Hoe we Facebook moeten splitsen

We moeten het eens hebben over de rol van sociale media platformen in ons publieke debat. Nagenoeg alle Nederlanders maken gebruik van sociale media. De helft van de Nederlanders gebruikt Facebook dagelijks. Een kwart van de jongeren beschouwt sociale media platformen als belangrijkste bron van nieuws. Dit soort getallen roept al een tijdje de vraag op of platformen zoals Facebook en Twitter niet te dominant geworden zijn geworden in de afgelopen jaren. Ook roept het vragen op óf en hoe ze verantwoordelijk zijn voor de boodschappen die via deze platformen verspreid worden. 

social media
Leestijd: +-7 minuten

Verantwoordelijkheid voor de inhoud van berichten

Over die verantwoordelijkheid voor de inhoud zijn we, en niet in de laatste plaats de platformen zelf, de laatste jaren van standpunt veranderd.  Oorspronkelijk beriepen ze zich op het principe van net-neutraliteit. Ze zagen zichzelf als een doorgeefluik van boodschappen en als zodanig niet verantwoordelijk voor de inhoud. Anders gezegd: ze leverden alleen een infrastructuur. Ze zorgden met hun platform ervoor dat wij met elkaar konden praten, maar mengden zich niet in de gesprekken zelf. Inmiddels is dat standpunt is om twee redenen onhoudbaar geworden. 

Ten eerste filteren de platformen inhoud om gebruikers van relevante informatie te kunnen voorzien. Maar als je op die manier invloed uitoefent op wat gebruikers lezen en wat ze niet lezen, dan draag je ook verantwoordelijkheid voor de keuzes die daaruit voortvloeien. 

Ten tweede zijn de platformen en de bijbehorende algoritmen flink bespeeld door mensen die de grenzen van de vrijheid van meningsuiting opzochten - en in de praktijk vaak overtraden. Er werd gewoon te veel hate-speech en propaganda rondgepompt om nog te negeren. Zeker na het Cambridge Analytica schandaal, rondom de verkiezingsstrijd tussen Donald Trump en Hillary Clinton, voelden de platformen de noodzaak om in te grijpen. Daarna begonnen ze, zij het schoorvoetend, moderatie als hun rol en verantwoordelijkheid te zien. 

Dat riep op haar beurt nieuwe vragen op. Facebook verbood Zwarte Piet; in het verdeelde Nederland een controversieel besluit. LinkedIn oogstte ophef door eerst Maurice de Hond en later een post van hoogleraar Ira Helsloot over Corona te blokkeren. Het verwijderen van Donald Trump door Twitter, ging veel mensen, zelfs na de bestorming van het Capitool, te ver. 

Vrijheid van meningsuiting

Is het aan de platformen om te beslissen over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting? 

 

Het korte antwoord is dat ze dat helemaal niet doen. Facebook, LinkedIn en Twitter zijn private bedrijven die eisen stellen aan de gebruikers van hun diensten, in het belang van de leefbaarheid in de online gemeenschappen die ze faciliteren. Dat mag en het hoort gewoon bij de verantwoordelijkheid die je nu eenmaal hebt als organisator van een online community en ze zeggen daarmee niets over de vrijheid van meningsuiting in een land. Facebook wil gebruikers van Facebook die gekwetst zijn door opmerkingen over Zwarte Piet beschermen tegen mensen die er steeds weer over beginnen. Daarom weert Facebook berichten mensen uit die laatste groep over dat onderwerp. Dat is geen inbreuk op hun grondrechten, ze kunnen elders over Zwarte Piet doorpraten. 

 

Maar kan dat ook echt? Want de vraag is eigenlijk dus niet zo zeer welke eisen de platformen aan hun gebruikers stellen: de vraag is of gebruikers alternatieven hebben als ze het niet met een ingreep eens zijn. En daar wringt het wel degelijk. Als Twitter het enige platform is dat ertoe doet in de politieke arena, dan is het blokkeren van bepaalde mening wel degelijk op te vatten als een vorm van censuur. 

Lastige positie voor platformen

De dominante positie van de platformen brengt ze in de moeilijke positie dat al hun keuzes politiek zijn: te veel modereren, te weinig modereren, algoritmes hun gang laten gaan of inbinden, er zal altijd kritiek op zijn. Het is de keerzijde van de macht die ze verworven hebben. Voor een nationaal opererend bedrijf in een stabiele democratie is het al lastig een dergelijke macht verstandig uit te oefenen, voor een multinational in politiek onrustige tijden is het een onmogelijke opgave. 

 

Daarom zal de roep om de macht van deze bedrijven te breken, door ze te splitsen bijvoorbeeld, de komende tijd aanzwellen. Alleen.... Hoe splits je een monopolist? Laten we Facebook als voorbeeld nemen. 

Oplossing 1: verzelfstandigen van verschillende diensten

De meest voor de hand liggende optie is om de verschillende diensten van Facebook te verzelfstandigen. WhatsApp en Instagram zijn allebei van Facebook en zouden weer zelfstandige bedrijven kunnen worden. In dat geval hebben gebruikers die zich op Facebook niet gehoord voelen een uitwijkmogelijkheid naar andere sociale media, die er hun eigen regels op nahouden.  

 

Dit zou een zinnige stap kunnen zijn, maar het heeft een groot nadeel: verticale integratie. Net als hun voorgangers zijn deze nieuwe bedrijven eigenaar van de techniek, de data van de gebruiker, de vriendennetwerken, gebruiksgeschiedenis en van de diensten die erop draaien. Alles wat nodig is voor de dienst zit als het ware in een silo, waardoor overstappen bemoeilijkt wordt en de dienst makkelijk weer een dominante positie krijgt. Ze zijn zowel leverancier van de infrastructuur als de poortwachters die bepalen wat er wel en niet rond mag gaan. 

Oplossing 2: afsplitsen van de infrastructuur

Het alternatief is radicaler, maar effectiever: horizontale splitsing. Denk bijvoorbeeld aan hoe we het in de energiemarkt hebben geregeld. Daar is er een scheiding tussen de infrastructuur en de diensten. De infrastructuur: de kabels die naar je huis lopen, de transformatorhuisjes en de elektriciteitscentrales zijn in handen van de overheid. De diensten zijn in de handen van energiebedrijven, die gebruik maken van die infrastructuur om ons elektriciteit te leveren. Op het moment dat je over stapt van energieleverancier hoeft er geen schop in de grond om de kabels te vervangen, de nieuwe dienstverlener maakt gebruik van dezelfde infrastructuur. Die gemakkelijke overstap vergroot de druk op energiebedrijven om de gunst van de klant te winnen.

 

In software is deze scheiding van verantwoordelijkheden ook gangbaar. De software die nodig is om onze beeldschermen, toetsenborden en harddisks te bedienen: het operating system, word vaak door een andere fabrikant geleverd dan de software die we gebruiken om onze documenten in te maken, of om op internet te surfen.

 

In sociale media is een dergelijke horizontale scheiding ook mogelijk. Als we de verschillen in gebruiksbeleving en gebruikers wegdenken lijken alle sociale media op elkaar. Ze bestaan uit gebruikers met profielen, die berichten uitwisselen, vaak via een tijdlijn. Als we het beheer van die dingen overlaten aan een sociale media beheerder dan kan die net-neutraliteit in acht nemen. De beheerder doe niet aan filtering en hoeft dus ook geen verantwoordelijkheid te nemen over de inhoud die gebruikers bij hem stallen.

 

Daar bovenop kunnen diensten komen zoals WhatsApp, Facebook en Instagram. Zij gebruiken informatie die bij beheerders is opgeslagen en bieden een gebruikservaring voor de gebruikers door keuzes te maken in welke posts zij via de dienst kunnen delen, door het beheren van een gemeenschap met bepaalde gedragsregels, waardoor een bepaald sfeertje kan ontstaan, door algoritmen in te zetten om gebruikers met interessante content in contact te brengen. Kortom alle dingen die een sociaal medium eigenheid geven.

 

Deze dienstverleners kunnen zich niet beroepen op neutraliteit. Ze oefenen immers invloed uit op wat gebruikers zien en wat niet. Als hun gebruikers de grenzen van de wet opzoeken zullen ze moeten ingrijpen. En ze mogen ook zelf regels stellen aan hun eigen gebruikers. De ene dienst zal meer toestaan dan de andere en gebruikers zullen mede op basis van dit verschil keuzes kunnen maken in welke platformen ze verkiezen.

Wat levert het op?

Goed. Wat winnen we met deze scheiding van verantwoordelijkheden? Het belangrijkste is dat dit de makkelijkste manier is om interoperabiliteit mogelijk te maken. De gedachte achter interoperabiliteit is dat gebruikers van verschillende diensten met elkaar kunnen communiceren. WhatsApp gebruikers kunnen met Signal gebruikers chatten, Facebook gebruikers kunnen op Twitter posten enzovoort.

 

Dit maakt het makkelijker om over te stappen. Iemand die op dit moment van Facebook af wil, zal al zijn vrienden moeten overtuigen dat ze ook overstappen of het risico lopen in een lege online community terecht te komen. Dit netwerkeffect is de digitale variant van alle kabels tot aan de energiecentrale uitgraven omdat je van energieleverancier wil switchen: het is zo’n gedoe dat bijna niemand het ervoor over heeft.

 

Als je daarentegen kunt kiezen voor een andere leverancier van tijdlijnen, filters en gedragsregels, zonder het contact met je vrienden te verliezen dan zal je dat makkelijker doen. Dan zullen er meer spelers op de markt komen die elk andere voordelen bieden. Een advertentievrije variant van Facebook die met een abonnementsmodel werkt bijvoorbeeld. Of een Facebook die nepnieuws van je tijdlijn weert. Omdat al deze diensten hun eigen regels kunnen stellen aan de gebruiker raken beslissingen om een gebruiker of post te weren maar een deel van de gebruikers. Hierdoor worden dit soort beslissingen een stuk minder gewichtig.

Uitdagingen bij horizontale splitsing

We verkenden dit idee al een aantal jaar terug door bestaande sociale media te gebruiken als infrastructuur voor nieuwe diensten. We onderzochten bijvoorbeeld hoe een bedrijfje gespecialiseerd in professionele netwerken nieuwe software in gebruik kon nemen die gegevens uitwisselde met LinkedIn. Of hoe een makerslab een eigen online community kon hosten die nauw samenwerkte met Instructables.

 

We lieten zien dat het bestaan van een sociale media beheerder van profielen en berichten nieuwe diensten mogelijk kan maken die veel verder gaan dan de huidige sociale media. We liepen ook tegen ingewikkeldheden in het gebruiksgemak aan. Hoe weet je bijvoorbeeld, als je een bericht post in een community, hoe deze er bij gebruikers van andere diensten er uit ziet. En hoe beslis je wie een post mag zien als deze in verschillende communities verschijnt? Dit zijn uitdagingen in gebruiksvriendelijkheid die niet meteen opgelost zijn als we op een horizontale splitsing aansturen, maar waar goede, praktische oplossingen voor te verzinnen zijn.

Hoe verder?

Onze studie naar de mogelijkheden van het internet operating system is al enige jaren oud en in die tijd is het web eerder meer in silo’s opgedeeld dan minder. Het is niet in het commerciële belang van bedrijven als Facebook en Twitter om hun dominante positie op te geven en interoperabiliteit toe te staan. Maar de afgelopen tijd heeft ook laten zien dat de positie van deze giganten onhoudbaar is geworden. We zullen ze met wetgeving moeten dwingen hun dominante positie op te geven.

 

We weten dat er beperkende wetgeving gaat komen. Laten we dan niet doormodderen op de huidige weg, maar laten we echte, duurzame, keuzes maken. We moeten nadenken over hoe we het speelveld open kunnen breken en hoe we tot een inrichting van onze digitale leefomgeving kunnen komen waarmee we gebruikers, nieuwe diensten en ons publieke debat alle drie een tegelijk een dienst kunnen bewijzen.

 

Deze blog is geschreven door Koen van Turnhout, lector van het lectoraat Human Experience & Media Design

Heb je een vraag of wil je samenwerken?

Koen van Turnhout

Koen van Turnhout

  • Lector
  • Lectoraat: Human Experience & Media Design

HU-nieuwsbrief, blijf op de hoogte

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en ontvang maandelijks het belangrijkste nieuws over ons onderwijs, onderzoek en onze impact op de regio.

Meld je aan

Deel dit artikel