Meer inspraak, meer motivatie: Student Voice brengt leerlingen en leraren in beweging

Leerlingen krijgen in het onderwijs vaak weinig invloed op wat en hoe zij leren. Binnen het project Students4Change onderzoekt onderzoeker Emma Strating, verbonden aan het lectoraat Organiseren van Verandering in Onderwijs van Hogeschool Utrecht en promovenda aan de Open Universiteit, wat er gebeurt als leerlingen meer ruimte krijgen om mee te denken over hun onderwijs. "We wilden kijken wat er gebeurt als je leerlingen meer invloed geeft op het onderwijsproces", zegt ze. "Wat verandert er als ze meer kunnen meedenken en meebeslissen?"

Niet alles zelf bepalen

Die invloed kan in verschillende vormen aannemen. Dat kan gaan van het geven van feedback op de les of een opdracht tot het actief meedenken over de invulling van de les. “Uit onderzoek blijkt dat leerlingen over het algemeen meer inspraak willen dan ze nu ervaren, maar niet per se overal over willen meebeslissen”, zegt Emma. “Het werkt het beste als je het stapsgewijs opbouwt. Bovendien zijn er onderdelen waarvan leerlingen vinden dat de docent daarin expert moet blijven.”

Een veilige omgeving is cruciaal

Een belangrijke voorwaarde voor Student Voice is een veilige leeromgeving. Leerlingen moeten zich vrij voelen om hun mening te geven en erop vertrouwen dat hun inbreng serieus wordt genomen. Soms werkt een anonieme vorm van feedback beter dan een klassengesprek. Minstens zo belangrijk is wat een docent vervolgens met die input doet. “Leerlingen verwachten niet dat hun ideeën altijd worden overgenomen, zolang maar duidelijk is dat er serieus naar wordt gekeken. Ze willen merken dat hun stem ertoe doet”, legt Emma uit.

Meer motivatie en eigenaarschap

Tijdens het onderzoek werden al snel positieve effecten zichtbaar. Leerlingen ervaren meer autonomie en voelen zich meer betrokken bij hun onderwijs. “Wanneer leerlingen merken dat hun stem ertoe doet, zien we dat hun basisbehoeften beter worden vervuld”, zegt Emma. “Dat leidt tot meer autonome leermotivatie: leerlingen gaan leren omdat ze zelf het belang ervan inzien, niet alleen omdat het moet.”

Wel blijkt dat meer inspraak niet automatisch beter is. In de eerste fase van het project kregen sommige leerlingen veel vrijheid, maar dat werkte niet voor iedereen. “Sommige leerlingen voelden zich juist overweldigd. Door kleiner te beginnen en meer keuzes stapsgewijs aan te bieden, zagen we veel positievere effecten.”

Van biologieles tot eigen studiewijzer

In het project ontwikkelden 23 leraren van negen scholen hun eigen Student Voice-aanpak. Daarbij ontstonden uiteenlopende voorbeelden. Zo bereidde een groep leerlingen uit vmbo-TL samen met hun biologiedocent lessen over seksualiteit voor. Leerlingen konden zich vrijwillig aanmelden, dachten mee over onderwerpen die zij belangrijk vonden en hielpen bij het ontwerpen en uitvoeren van werkvormen.

Een ander voorbeeld komt uit het wiskundeonderwijs. Een docent die jarenlang, naar eigen zeggen, ‘traditioneel’ lesgaf met veel nadruk op huiswerkcontroles en discipline, besloot haar aanpak te veranderen. Leerlingen stellen nu zelf een studiewijzer op waarin zij aangeven welke opdrachten zij wanneer maken. Daardoor nemen zij meer verantwoordelijkheid voor hun eigen leerproces. “Die docent zag dat leerlingen bewuster gingen nadenken over hun planning en beter leerden inschatten wanneer ze hulp nodig hadden”, vertelt Emma. “Dat werkte zo goed dat inmiddels ook collega’s met een dergelijke aanpak aan de slag zijn gegaan.”

Onderwijsverandering vanuit de klas

Binnen Students4Change werkten onderzoekers van de HU en Fontys Hogeschool en onderwijsprofessionals samen in zogenoemde Learning Design Studio’s. Daar ontwikkelden en evalueerden zij, samen met praktijkprofessionals, de verschillende aanpakken. Op basis daarvan zijn ontwerpprincipes opgesteld die scholen kunnen gebruiken om met Student Voice aan de slag te gaan.

Volgens Emma zit juist daarin de kracht van de aanpak. Verandering ontstaat niet doordat van bovenaf wordt voorgeschreven wat er moet gebeuren, maar doordat docenten zelf bepalen welke stappen passen bij hun onderwijspraktijk. “Student Voice gaat niet alleen over de stem van leerlingen”, zegt ze. “Ook de stem van de docent is belangrijk. Juist wanneer leerlingen en leerlaren leraren samen verandering teweeg brengen, ontstaat duurzame onderwijsvernieuwing.”

*Student4Change!
Het onderzoek waarop deze bevindingen zijn gebaseerd, maakte deel uit van het vierjarige landelijke project Students4Change!, gesubsidieerd door SIA. Hierin werkten negen middelbare scholen, drie lerarenopleidingen en een universiteit samen om onderwijs te vernieuwen en de rol van leerlingen te versterken. Meer weten over het project? Op de website van Students4Change! meer informatie, inclusief de StudentVoiceCast waarin docenten hun ervaringen vertellen: https://husite.nl/students4change/