Een droge zomer vraagt om slimme oplossingen: de rol van HU-onderzoek

Dit jaar dreigt net zo droog te worden als het recordjaar 1976, en misschien nog wel droger. Woonboten liggen op het droge, goederenvervoer via de grote rivieren moet worden beperkt omdat de waterstanden te laag zijn, huizen verzakken vanwege te lage grondwaterstanden. Landbouwgewassen schreeuwen om regen en de natuur heeft het zwaar. Harold van Waveren, voorzitter van de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW), waarschuwde op 12 juli jl. voor een watertekort. Hij benadrukte dat we keuzes moeten maken.

De problemen met watertekorten worden op Hogeschool Utrecht inzichtelijk gemaakt in de minor Watertechnologie. Dat doen we aan de hand van een serious game, ontwikkeld door RIWA Maas (in het bijzonder door Maarten van der Ploeg). Het speelveld is de kaart van het stroomgebied van de Maas, met daarin Frankrijk, Wallonië, Vlaanderen, Nederland en Duitsland. De spelers krijgen allemaal een gebied toebedeeld. Zij moeten het water dat daar in de Maas beschikbaar is, verdelen over alle toepassingen: industrie, koeling van kerncentrales, landbouw, recreatie, drinkwaterproductie, enzovoort. In het begin lijkt er voldoende water beschikbaar te zijn. Al snel blijkt echter dat landen geneigd zijn eerst hun eigen gebruik veilig te stellen, waardoor de mensen verder stroomafwaarts in de problemen komen. Zeker als er zich incidenten voordoen met bijvoorbeeld droogte of te veel neerslag. Dit spel maakt heel snel inzichtelijk welke problemen er spelen, en hoe ingewikkeld het is om tot goede oplossingen te komen. Vervolgens gaan de studenten in de minor aan de slag om een nieuwe waterzuivering te ontwerpen voor een gebied dat kampt met watertekorten.

Dit is slechts één manier waarop de HU zich bezighoudt met waterproblematiek. Om hittestress tegen te gaan, is het ook belangrijk om voldoende groen aan te leggen in wijken. Groene daken en gevels kunnen daarbij een belangrijke rol spelen, maar dan moet dat groen wel voldoende water krijgen. Niet alleen de toenemende droogte als gevolg van klimaatverandering vormt daarbij een uitdaging. Droge periodes worden namelijk steeds vaker afgewisseld met extreme piekbuien, die voor veel wateroverlast kunnen zorgen. Daarom is het belangrijk om manieren te ontwikkelen om water dat in woonwijken beschikbaar komt, op te vangen en op te slaan. Dat geldt niet alleen voor regenwater uit (piek)buien, maar ook voor grijswater: licht vervuild afvalwater uit bijvoorbeeld de douche, wasmachine en keuken. Als we dat water opnieuw kunnen gebruiken, bijvoorbeeld om stedelijk groen van voldoende water te voorzien, slaan we twee vliegen in één klap. Dan beperken we wateroverlast én verkleinen we de gevolgen van hitte en droogte. De HU doet, samen met de nieuwe wijk Cartesius, mee aan onderzoek naar dit soort oplossingen in een net toegekend EU Horizon project, RENEW Futures. Achttien Europese instituten werken hierin samen om nieuwe woonwijken en gebouwen te ontwerpen met een centrale rol voor water.

Mensen gebruiken ongeveer evenveel medicijnen en personal care producten in droge én in natte tijden. Veel van die stoffen komen via het afvalwater terecht in rioolwaterzuiveringsinstallaties. De meeste installaties zijn echter niet ontworpen om dergelijke stoffen uit het water te verwijderen. Het RIVM becijferde dat er alleen al in Nederland jaarlijks minstens 190 ton aan niet-afbreekbare medicijnresten in het oppervlaktewater terechtkomt. Als de waterstanden laag zijn – bij droogte – neemt de concentratie hiervan in de rivieren toe, met alle gevolgen voor het leven in die rivieren. De HU werkt op verschillende terreinen samen met Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, onder andere om te kijken hoe je het afvalwater beter kunt zuiveren, zodat die concentraties omlaag gaan.

Ongeveer 40 procent van ons drinkwater wordt gewonnen uit oppervlaktewater, dat hiervoor uitgebreid gezuiverd moet worden. Hogere concentraties verontreinigingen in rivieren hebben dus ook gevolgen voor de drinkwaterbedrijven. En drinkwaterbedrijven die vooral grondwater gebruiken? Die hebben net zo goed last van de toenemende droogte. Allereerst natuurlijk omdat bij droogte het grondwaterpeil zakt. Maar ook omdat bij lage waterstanden steeds meer zout in het water doordringt. Het grootste Nederlandse drinkwaterbedrijf, Vitens, is dan ook bezig om naast grondwater ook gebruik te gaan maken van oppervlaktewater uit de IJssel. Ook bij onderzoek in het kader van dit soort ontwikkelingen is Hogeschool Utrecht nauw betrokken.

De huidige droogte laat dus goed zien hoe relevant het wateronderzoek is dat de HU doet. Maar ook hoe belangrijk het is dat wij met ons onderwijs professionals afleveren die zich niet alleen bewust zijn van de waterproblematiek, maar tevens de oplossingen kunnen ontwikkelen om deze problemen het hoofd te bieden.

Roberta Hofman-Caris, lector Innovatieve Watersystemen, Hogeschool Utrecht

Meer weten over wateronderzoek aan de HU? Kijk op hu.nl/water.